Pređi na sadržaj

Projekti

Projekti koje je realizovao Etnografski institut SANU

Cilj projekta: identifikacija uloge kulturnog nasleđa u svakodnevnom ponašanju, lokalnim i državnim strategijama razvoja i procesu evrointegracija. Razumevanje ovog trostepenog odnosa neophodno je za uspešnu zaštitu kulturnog nasleđa i njegovo pretvaranje u agens razvoja, kako čitave države, tako i pojedinačnih lokalnih geografsko-političkih i različitih drugih zajednica koje imaju ili teže da imaju i reprezentuju sopstveni identitet.
 

Kratak opis: Zaštita kulturnog nasleđa je jedna od izuzetno aktuelnih tema u okviru oblikovanja raznovrsnih identiteta, kulturnih politika i razvojnih strategija savremenog sveta. Zbog toga je ispitivanje načina na koji se definiše šta jeste kulturno nasleđe i na koji način se ono koristi, ali i šta se iz ovog segmenta čuvanja i reprezentovanja prošlih iskustava isključuje (dakle: šta nije kulturno nasleđe) jedna od tema koja nedvosmisleno govori o načinima na koje država, ali i bilo koja druga vrsta zajednice, želi da predstavi sebe i sebi i drugima.

Osnovni zadaci: Kulturno nasleđe je veoma široko polje u kome (i istovremeno – kojim) se oblikuje odnos prema prošlosti, čime se, zapravo, izborom vrednosti projektovanih na prošlost, definiše sadašnjost i željena budućnost. Ono se tokom čitavog 20. veka, a naročito tokom poslednjih decenija postojano širi, obuhvatajući sve više najrazličitija znanja i iskustva, bila ona materijalizovana ili ne:

  • svakodnevna – ranije smatrana nebitnim, kao što su prehrambene, odevne ili muzičke preferencije,
  • „tradicionalna“ – do rehabilitacije nematerijalnog nasleđa smatrana „zaostalim“ i „prevaziđenim“: od socijalne stratifikacije, preko starih tehnologija i popularne umetnosti, do jezika, folklora, igre i najraznovrsnijih sistema verovanja, ali i
  • sasvim savremena, kao što je npr. digitalno nasleđe.

Osnovni zadatak projekta je identifikovanje i razumevanje načina na koji se u savremenoj Srbiji odvijaju ti procesi.

Osnovni zaključci: Razumevanje načina na koji građani Srbije, različite zajednice i ne-teritorijalno ili čak neformalno oblikovane grupe, konceptualizuju šta jeste njihovo kulturno nasleđe omogućava izgradnju mreže u kojoj će učestvovati muzeji, kao i sve ostale ustanove zaštite kulturnog nasleđa, ali i oblici/delovi kulturnog nasleđa koji iz najrazličitijih razloga nisu zaštićeni. Ona bi morala da bude podržana sistemom upravljanja znanjem/informacijama, koji bi bio sposoban za inteligentnu obradu podataka i pružanje podrške izboru/odlučivanju, a istovremeno dovoljno fleksibilan da korisnicima omogući individualne izbore i samostalno kretanje. Dalji korak u dekonstrukciji slike kulture koju za korisnike kreira nedodirljivi autoritet stručnjaka, bila bi mogućnost dogradnje postojećeg/zaštićenog skupa informacija – drugačijim pogledima i materijalom koji dostavljaju sami korisnici, i/ili uspostavljanjem veza sa informacijama koje već postoje, ali nisu prepoznate kao deo sistema. Tako bi se stvarala interaktivna mreža u kojoj bi bilo moguće kretati se različitim putevima i videti različite slike stvarnosti:

  • one koje nam nude muzejski i drugi stručnjaci u oblasti zaštite kulturnog nasleđa (eksternalisičke, uslovljene eksplicitno ili implicitno postavljenim ciljevima reprezentacije),
  • one koje nam nude korisnici iz kulture/kultura koje se reprezentuju (internalističke, koje se takođe mogu razlikovati među sobom u zavisnosti od opšteg ili individualnog konteksta),
  • lične, koje će svako samostalno kreirati na svom putu istraživanja kroz mrežu ponuđenih informacija.

Mogućnosti primene: Rezultati ovog istraživanja se mogu primeniti/primenjivati u konstrukcijama novih značenja u okviru identifikacijskih praksi, kako na nivou države, tako i na nivou lokalnih zajednica, ali i drugih grupa koje nisu povezane političko-geografski, nego na različite druge načine. Pored toga, oni se mogu koristiti i u okviru projektovanja svih nivoa obrazovanja, kao i oblikovanju medijskih strategija reprezentacije različitih identiteta. Uspešna reprezentacija značenja kulturnog nasleđa trebalo bi i da omogući kreiranje različitih lokalnih strategija razvoja, u kojima će se ono koristiti kao agens razvoja i ekonomski resurs, onako kako se to već čini u različitim evropskim zemljama.

Multietnicitet u okvirima jedne države - društva, multikulturne politike, kao i procesi migracija predstavljaju značajne savremene globalne fenomene koji zahtevaju pažljivo praćenje i istraživanje. Etnička raznolikost i kretanje populacija, (etnička) identifikacija u okvirima i preko administrativnih granica, kao i društvena organizacija etničke raznolikosti predstvaljaju izazov za savremeni svet. U regionu kome pripada Srbija ovi procesi se odvijaju sa određenim društveno-istorijskim i kulturnim specifičnostima, koje postavljaju okvire za istraživanje savremenih procesa vezanih za etnicitet. Istraživači se u okviru projekta bave multietničkim aspektima društva u Srbiji, ali takođe i Srbima izvan matice, pre svega iz aspekta konstrukcije i simbolizacije etničkog identiteta, kao i pitanjima savremenih migracija, odnosno identitetom i etnicitetom i drugim kulturnim procesima koji prate ukorenjivanje / iskorenjivanje, kretanje / teritorijalizaciju, zamišljene i stvarne granice i njihovu ulogu u mogućnostima slobodnog kretanja, kao i u konstrukciji “zamišljenih zajednica” i identiteta.

Cilj projekta je da prati raznovrsna značenja i funkcije (multi)etniciteta i etničke razlike na mikro-nivou, ali u širem kontekstu procesa tranzicije, globalizacije i evrointegracija srpskog društva, kao i dijaspore – »stare«, »nove« i posebno one koja nastaje emigracijom iz Srbije / Jugoslavije 90-ih godina prošlog veka. Jedan od važnih ciljeva je otvaranje problema savremenih migracija u etnologiji /kulturnoj antropologiji, koji postaje sve aktuelniji ne samo u smislu da je Srbija prostor sa koga se iseljava, već i da postaje sve više prostor premrežen migratornim trasama, a u perspektivi moguće i prostor imigracije.

Rezultati:U ovom projektnom ciklusu najznačajniji rezultati tiču se pitanja simbolizacije identiteta pojedinih manjinskih grupa, postkonfliktnih situacija i identitetskih strategija, mirne koegzistencije etnički različitih grupa, upotrebe tradicije i nematerijalnog nasleđa u simbolizaciji etničkih razlika, migracija i identiteta i posebno problema azilanata kao aktuelnog savremenog fenomena u Srbiji i regionu.

Mogućnosti primene rezultata: Kumulativno znanje o etnokulturnim procesima, iz aspekta etnologije / sociokulturne antropologije, koja istraživanja najčešće sprovodi na mikro-nivou, nijansira saznanja dobijena iz aspekta društvenih nauka poput sociologije ili politikologije, koji problem zahvataju na makro-nivou širih struktura političkih i društvenih sistema. Rezultati projekta mogu da pomognu u dubljem razumevanju interetničkih odnosa, u razvijanju nijansiranijih politika koji se tiču fenomena etničnosti, uspešnijem predupređivanju etničkih konflikata i diskriminacije, u osmišljavanje projekata koji imaju za cilj razvijanje tolerancije prema drugom i drugačijem.

Publikovani rezultati (izbor najznačajnijih naslova):

  • Mirjana Pavlović, Srbi u Temišvaru, Posebna izdanja EI SANU 78, Beograd 2012.
  • Gordana Blagojević, Srbi u Solunu u prvoj polovini 20. veka. O religijskoj pripadnosti i etničkom identitetu, System Intelligence Products, Etnografski institut SANU, Beograd 2012: 1-174.
  • Aleksandar Krel Mi smo Nemci. Etnički identitet pripadnika nemačke nacionalne manjine u Vojvodini na početku 21. veka. Beograd 2013: Et­no­graf­ski in­sti­tut SANU. Posebna izdanja 80.
  • Miroslava Lukić Krstanović and Mirjana Pavlović, Ethnic Symbols and Migrations, Serbian communities in USA and Canada, Eighties of the Twentieth Century (rukopis pripremljen za štampu, p. 250)
  • Sanja Zlatanović, Family in the Post-War Context: The Serbian Community of Southeast Kosovo, Ethnologia Balkanica 15 (tematski broj Southeast European (Post)Modernities), LIT Verlag, Berlin 2012: 227-250.
  • Zbornik Matice srpske za društvene nauke 139/2, Tema broja – Identitet i multikulturalnost: Srbija i okruženje na početku trećeg milenijuma (139-248). Uredila Gordana Blagojević. Novi Sad 2012. (uključujući radove saradnika na projektu)
  • Glasnik Etnografskog instituta SANU 62 /1 i 2. Tema broja - Istraživanje migracija, prir. Jadranka Đorđević Crnobrnja. Beograd, 2014. (uključujući radove saradnika na projektu)
  • Stojić Mitrović, Marta. 2013. Stigmatizacija kao posledica određenih oblika transnacionalnog kretanja: dehumanizacija migranata. Beograd, Glasnik Etnografskog instituta SANU LXI(2): 163-174.
  • Mladena Prelić, Conceptualization and Symbolization of Ethnic Identity: Serbs in Hungary. Češký lid. Etnologický časopis. 3 (98/2011): 239-260.

Cilj projekta: Proučavanje savremenih oblika religioznosti i njihovog uticaja na različite sfere društvenog života u Srbiji.

Kratak opis: Porast uloge religija u životu ljudi na kraju 20. veka bio je globalna pojava, koja se raličito manifestovala u različitim kulturnim okruženjima. Na teritoriji bivše Jugoslavije, povratak religiji treba posmatrati u najmanje tri osnovna konteksta:

  • religijsko nasleđe je važan deo kulturnog nasleđa, te tako predstavlja relevantno izvorište različitih kulturnih identiteta
  • istorijska povezanost religijskih, konfesionalnih i etničkih tradicija bila je temeljno uporište političkih i ratnih sukoba 90-tih godina 20. veka, a i danas spredstavlja snažan izvor nacionalnih i etničkih identiteta
  • porast interesovanja za religiju odražava globalnu krizu sistema vrednosti,koja rezultira procesima desekularizacije u svim segmentima društvenog života.

Osnovni zadaci projekta: Uočavanje, analiza i prezentacija različitih oblika savremene religioznosti, te načina interpretacije religijskih vrednosti u mikro i makro društvenim sferama.

  • proučavanje, očuvanje i mogućnosti implementacije pozitivnih tradicionalnih religijskih praksi iz domena kulturnog nasleđa;
  • uticaj religije na identitetske prakse pojedinaca i grupa (porodica, vršnjačke grupe, emigrantska populacija, različite etničke, konfesionalne i po drugim osnovama okupljene kulturne grupe);
  • prisustvo i interpretacija religije u obrazovnim procesima i zakonskoj regulativi;
  • religija kao dominantni ili alternativni sistem vrednosti;
  • religizacija, odnosno desekularizacija političkog i medijskog govora i javnog prostora.

Osnovni zaključci: Pripadnost pravoslavnoj veri predstavlja dominanti identifikacioni marker građana Srbije. To su uostalom pokazali i rezultati popisa, a potvrdilo ovo, primarno kvalitativno istraživanje. Međutim, istraživanje ukazuje na nizak stepen korelacije između samoidentifikacije i religijske pismenosti, što povećava mogućnosti različitih manipulacija religijom.

  • površna religijska identifikacija može dovesti i često i dovodi do diskriminativnog mišljenja i ponašanja pojedinaca i grupa;
  • kod pravoslavnog stanivništva postoji snažna vezanost za tradicionalne i folkorne manifestacije religioznosti i relativno snažan uticaj konfesionalne proipadnosti na integraciju grupe u kriznim situacijama;
  • primećen je nizak stepen uticaja religije na svakodnevni život, sistem vrednosti i važne životne odluke (predbračni i bračni odnosi, organizacija porodičnog života, rađanje,baspitanje izbor životnog stila, potrošnja, mobilnost);
  • kod mladih (adolescentska populacija) religijska pripadnost ima značaj amblema, ali ne i implementacije temeljnih religijskih učenja, znanja i verovanja;
  • kod građana islamske veroispovesti utvrđene su daleko snažnije korelacije i uticaj religije na identitetske prakse i svakodnevni život.

Mogućnosti primene: Prvenstveno u oblasti kulturnih politika i strategija

  • Unapređenje međureligijskog i međuetničkog dijaloga; afrimacija multikulturalnosti.
  • Unapređenje saradnje države i tradicionalnih religijskih zajednica i ustanova, primarno Srpske pravoslavne crkve na poslu opismenjavanja i implementacije pozitivnih verskih tradicija, znanja i vrednosti.
  • Čuvanje i prezentacija religijskog segmenta kulturnog nasleđa te njihova afirmacija u lokalnim sredinama, u pravcu kreiranja sistema održivog razvoja u manje razvijenim oblastima i u onim a sa posebno snažnim negativnim demografskim kretanjima, kroz jačanje integrativnih faktora lokalnih zajednica i kroz kreiranje turističkih i drugih brendova.

Reprezentativne reference:

  • Religija, religioznost i savremena kultura. Od mističnog do iracionalnog i vice versa. Zbornik radova Etnografskog instituta SANU, br. 30. Uredila Aleksandra Pavićević. Beograd 2014. http://www.etno-institut.co.rs/cir/zbornik/30.php
  • Aleksandra Pavićević, Smrt i sahrana patrijarha Pavla. Granice političkog govora. U: Bojana Dimitrijević (ur), Nauka i univerzitet. Isotriografija. Tom 1. Filozofski fakultet u Nišu, 2014, 413 – 424.
  • Cvorovic, J. The Roma: A Balkan Underclass 2014. Ulster Institute of Social Research. London:UK.
  • Čvorović J., and Lynn, R. Intelligence and reproductive success of Bosnians, Serbs and Roma in Serbia. Mankind Quarterly. 54, no3-4, 434-446. 2014.
  • Dragana Radojičić, Paštrovići – život i običaji, Manastir Praskvica, Publikum, Beograd 2013, 173-178.
  • Ivica Todorović, Problem multidisciplinarnog proučavanja odnosa između nauke i religije – preispitivanje dominantne naučne paradigme, Međunarodni tematski zbornik „Duhovna kultura i religioznost nekad i danas – različiti konteksti i tradicije“, Urednici: Ivica Todorović, Gordana Blagojević, Grupa izdavača (Raška škola, Univerzitet u Prištini – Fakultet tehničkih nauka, Etnografski institut SANU). Beograd, 2012, str. 57-86.
  • Milesa Stefanović-Banović, „Pitanje reforme crkvenog kalendara: informisanost i stavovi građana Srbije”, Glasnik Etnografskog instituta SANU LIX (1), Beograd 2011, str. 49–71.
  • Milesa Stefanović-Banović , „Značaj i perspektive očuvanja materijalnog nasleđa Srpske pravoslavne crkve na području Dalmatinske eparhije”, Dragomir Janković MA, mr Milesa Stefanović-Banović, Petar Petković MA, Zbornik radova sa skupa: III međunarodna naučna konferencija: Očuvanje i zaštita kulturno istorijskog nasleđa Srbije u inostranstvu, Beograd 23–24. jun 2011. godine, urednici Vidoje Golubović i Petar Petković. Institut za međunarodnu politiku i privredu u Beogradu. Beograd 2011, str. 145–159.
  • Mihailo Smiljanić, „Izdavaštvo monografskih publikacija Srpske pravoslavne crkve u periodu od 1990. do 1995. godine – teme i poruke –“.U: Glasnik Etnografskog instituta SANU 62 (1). str 215 – 225.

Ciljevi i primena: Projekat„Interdisciplinarno istraživanje kulturnog i jezičkog nasleđa Srbije i izrada multimedijalnog internet portala Pojmovniksrpskekulture“ osmišljen je kao podsticaj objedinjavanju i međusobnom prožimanju osnovnih, primenjenih i razvojnih istraživanja na polju srpskog kulturnog i jezičkog nasleđa sa ciljem da se stvori jedinstvena digitalna riznica znanja o srpskom jeziku i kulturi, koja će, uz poštovanje najviših naučnih i tehnoloških standarda, doprineti očuvanju jezičkog i kulturnoistorijskog nasleđa, osavremenjivanju naučne prakse na polju etnologije i antropologije, nauke o jeziku i drugih humanističkih disciplina i ostvarivanju preduslova za digitalnu proizvodnju znanja u savremenom informacionom društvu.

Očekivani impakt projekta:

  • Predstavljanje srpskog kulturnog i jezičkog nasleđa u međunarodnim okvirima;
  • Očuvanje kulturnog identiteta i edukacija šire javnosti;
  • Unapređenje izrade kapitalnih leksikografskih i enciklopedijskih dela, ali i pružanje korisnih i pouzdanih informacija naučnoj zajednici i široj javnosti iz oblasti etnografije, etnologije, antropologije, književnosti, istorije, kulturologije i ostalih humanističkih i društvenih disciplina;
  • Razvoj digitalnih humanističkih nauka u Republici Srbiji.

Primena i korisnici: S ozbirom na svoje naučne, edukativne, opštekulturne i informacione sadržaje, projekat bi imao široku naučnu primenu.

  • Naučnoistraživački rad u domenu etnologije i antropologije, kao i ostalih humanističkih i društvenih disciplina (književnost, istorija, kulturologija, balkanistika, sociologija, pedagogija...)
  • Naučnoistraživački rad u domenu lingvistike i etnolingvistike, etimologije, leksikografije i leksikologije, dijalektologije, srbistike i slavistike
  • Naučnoistraživački rad u domenu humanističkog računarstva, računarske lingvistike i obrade prirodnih jezika.
  • Stvaranje novih ili unapređenje postojećih mašinskih alatki za obradu teksta (korektora za ispravnost teksta, gramatičkih parsera, lematizatora itd.)

U opštu edukativnu primenu spada:

  • Obogaćivanje jezika i razvijanje jezičke i opšte kulture govornika srpskog jezika u matici i dijaspori.
  • Pozicioniranje srpskog jezika kao relevantnog na jezičkoj digitalnoj mapi svetski prepoznatih jezika.
  • Predstavljanje srpske kulture u međunarodnim okvirima.
     

Međunarodni kontekst: Osavremenjivanje naučnoistraživačke delatnosti u Republici Srbiji, na način na koji se to uveliko čini u drugim razvijenim državama, uticao bi na intenziviranje međunarodne saradnje Republike Srbije sa stranim partnerima na polju humanističkih nauka.

U biblioteci Etnografskog instituta nalazi se vredna kolekcija negativa nastalih tokom pionirskih istraživanja i fotografisanja detalja narodnog života na južnoslovenskim prostorima, početkom 20. veka. Autor ove zbirke je doktor Radivoje Simonović, lekar, rođen 1958. u Ledincima, u Sremu, a umro u Somboru 1950.

Simonović je tokom svog dugog života napisao je više knjiga i priloga iz oblasti medicine, ali i antropogeografije, geomorfologije, etnologije i sociologije. Privukao je pažnju Jovana Cvijića, Nika Županića i Laze Kostića, a svojim fotografskim radom, ostavio je dragocena svedočanstva o narodnom životu u čitavom južnoslovenskom prostoru. Otkriveno je takođe da čitava Simonovićeva fotografska zaostavština broji preko hiljadu slajdova, te da  se delovi ove kolekcije nalaze u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu i u Etnografskom muzeju u Beogradu.

  Specifičnost ovog vizuelnog materijala je u tome što se on nalazi na posebnim, staklenim, ozolitskim pločama, koje su, u datom formatu, u potpunosti nedostupne i neupotrebljive za eventualna istraživanja kulturnog nasleđa vremena u kome su nastale, kao i za prezentaciju tog kulturnog nasleđa široj javnosti. Na pločama se nalaze prikazi ljudi u narodnim nošnjama, u različitim svakodnevnim i prazničnim situacijama, kao i primeri narodnog graditeljstva, naselja i stočarskih staništva. Slike su nastajale na širokom multietničkom području bivše Jugoslavije: u Vojvodini, posebno u Bačkoj, na Kosovu, delovima Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Makedonije i Crne Gore. Preliminarnim istraživanjem utvrđeno je da se na delu ploča nalaze snimci srpskog stanovništva u pomenutim krajevima, ali su tu i fotografije šokačke i krašovanske  etničke zajednice, kao i pounijaćenog srpskog življa iz Žumberka. Planirana je digitalizacija ploča i njihova prezentacija  u okviru virutelnog video arhiva i Pojmovnika srpske kulture, kao i izložba u realnom prostoru.

Rukovodilac: Dr Aleksandra Pavićević

U istraživanjima su učestvovali, osim etnologa, i predstavnici srodnih nauka (sociologije, arhitekture, muzikologije i drugih disciplina). Istraživački tim za monografsko ispitivanje Prizrena činili su, danas eminentni naučnici kao što su Vojislav Radovanović, Dušan Nedeljković, Borivoje Drobnjaković, Mirko Barjaktarović, Hristifor Crnilović, Petar Vlahović, Srebrica Knežević, Milka Jovanović, Vidosava Nikolić Stojančević, Mark Krasnići, Dragoslav Dević, Milica Ilijin, Branislav Kojić, Branko Maksimović, Slobodan Nenadović, Zoran Petrović, Branko Milenković, Milisav Lutovac, Cvetko Kostić, Petar Šobajić, Radoslav Pavlović, Darinka Zečević, Željko Kumar, Vladimir Đurić, Leposava Žunić, Rada Marković i drugi.
 

Projekat se odnosi na digitalizaciju terenske arhivske građe iz Prizrena koja je u posedu Etnografskog instituta SANU i njeno objavljivanje u okviru digitalne platforme http://prepis.org. Digitalizacija podrazumeva prenos u elektronski zapis etnografskih kartica, fotografija, negativa, magnetofonskih traka, video kaseta, rukopisa, geografskih i topografskih karti, notnih zapisa i muzikalija po arhivskim principima. Raznovrsnost građe koju poseduje Etnografski institut SANU dozvoljava raznorodna istraživanja i multidisciplinarna povezivanja: o kulturi stanovanja (planovi kuća), kulturi ishrane, tipologizaciju igara i pesama (magnetofonski i notni zapisi), zanata i običaja za veće nacionalne zajednice, lingvistička (etimološka, onomastička), istorijska (oralna istorija), na području nekadašnjeg Prizrena. Pojedine celine će biti razvrstane i u zbirke, kao na primer lični fond (A. Deroko) i biće u interakciji sa drugim vrstama građe, što će moći da se predstavi kako u naučne svrhe tako i u svrhe izlaganja kroz izložbe i publikacije. Formirana elektronska baza etnografskih kartica i arhivalija omogućiće generacijama budućih istraživača da se upoznaju bliže i sa naučnim principima i sa postojećom građom. Na taj način, unaprediće se pristup grani nauke kroz praktične obuke za unos nove etnografske građe i korišćenje postojeće.

Rukovodilac: Dragana Radojičić

Banat je region koji karakteriše izrazita kulturna (etnička, jezička, verska) raznolikost. Dosadašnja istraživanja etnologije i drugih srodnih nauka ukazala su i na bogatstvo nematerijalnog kulturnog nasleđa, na primer običaja i rituala, folklora, itd. Cilj ovog projekta je da – kroz istraživanja šireg kulturnog konteksta kao mreže različitih identiteta, kultura, tradicija – izdvoji, dokumentuje, analizira i prezentira one elemente nematerijalnog nasleđa koji se smatraju posebno značajnim kako od strane eksperata, tako, što je još važnije, i od pripadnika same zajednice. Za multietničke zajednice Banata može se pokazati kao značajno i specifično ne samo ono što predstavlja vredno nasleđe pojedinih etničkih grupa, već i ono što prevazilazi njihove granice i što proizilazi iz interetničke komunikacije i zajedničkog života različitih grupa. Istraživači će obratiti posebnu pažnju na elemente nematerijalnog kulturnog nasleđa koji predstavljaju lokalno specifične mešavine više etničkih kultura.

Cilj ovog projekat je između ostalog i da pomogne podizanju svesti o značaju lokalnih kulturnih vrednosti u samim zajednicama, što može da povratno pozitivno utiče na očuvanje njihovog nasleđa. Pored toga, jedan od potencijalnih ciljeva je da, ukoliko se nađu posebno vredni elementi kulturnog nasleđa, oni budu stručno obrađeni i predloženi za uključivanje u Nacionalni registar nematerijalnog nasleđa Republike Srbije.

Rukovodilac: Mladena Prelić

Istraživači: Miroslava Lukić Krstanović, Mirjana Pavlović, Gordana Blagojević, Sanja Zlatanović, Aleksandar Krel

Spoljni saradnik: Biljana Sikimić (Balkanološki institut SANU)

Drugu polovinu 20. veka obeležili su društveni procesi - urbanizacija, modernizacija, sekularizacija, desekularizacija, granzicija - koji su inicirali korenite promene u tradicionalnoj kulturi. Značaj projekta je u sagledavanju promena u načinu života na relaciji tradicionalno/savremeno ruralnih i urbanih sredina, a kao posledice političkih, ekonomskih i društvenih procesa. Istraživanja na Projektu obuhvatiće a) praćenje specifičnih istorijskih procesa i dešavanja tokom druge polovine 20. veka sa akcentom na devedeste godine, b) implikacije na socijalno-prvane i ekonomsko-političke procese u odnosu na institucije društva, v) praćenje kulturnog dis/kontinuitega između tradicionalnog i modernog kulturnog koncepta pri uticaju spoljašnjih faktora (globalizacija, integracija, tranzicija, socio-politička dešavanja u Srbiji) sa ciljem da se ustanove uzročno-posledični faktori i njihov uticaj na mere pravne i ekonomske politike kao i na promene unutar institucija društva kroz proučavanje stanovanja, braka i porodice, omladine, srodničkih odnosa i religije. Sinhrono i prjahrono proučavanje promena iniciranih kulturnim i društvenim procesima uz multidisciplinarni i komparativni pristup omogućiće sagledavanje transformacijskih i tranzicionih procesa u antropoloppsim proučavanjima srpskog društva sa akcentom na drugu polovinu 20. veka.

Rukovodilac: dr Dragana Radojičić

Istraživači: Ivica Todorović, Jadranka Đorđević, Miroslava Malešević, Lasta Đapović, Milina Ivanović-Barišić, Aleksandra Pavićević, LJiljana Gavrilović, Zorica Divac, Marijana Mitrović, Ivana Grubišić

Projekat ispituje razvoj sistema/formi kulturne komunikacije u različitim kulturama u Srbiji, njihovu povezanost sa socijalnom strukturom i tipovima kulturnog okruženja. Projekat obuhvata istraživanje zajednica sa usmenom tradicijom (na primeru Roma i Vlaha) i savremene popularne kulture u Srbiji. Uporednom analizom ovih različitih kulturnih tipova, moći će da se ustanove varijacije i sličnosti između grupne orijentacije i shvatanja vremena kao "događaja" u romskoj/vlaškoj usmenoj kulturi naspram pretpostavljene individualne orijentacije i shvatanja vremena kao iinearnog koncepta u savremenoj kulturi u Srbiji. Projekat će pored goga analizirati faze dekonstrukcije/rekonstrukcije i uspostavljanje/razvoj interakcijskih sistema unutar kultura sa usmenom tradicijom i popularne kulture. Cilj ovakvog pristupa je da objasni kako ljudi primaju i koriste informacije i kako koriste različite forme komunikacije kao osnov za izgradnju socijalnog/kulturnog identitega. Društveno ponašanje koje okružuje stvaranje i korišćenje komunikacionih "proizvoda" ključ je za razumevanje kulture kao sistema komunikacije regulisanog socijalnim sistemom. Uporednom analizom zajednica sa usmenom i pisanom tradicijom, projekat će pokazati kako značenja, usvojena i prenošena različitim oblicima komunikacije oblikuju identitet učesnika, njihov pogled na svet i socijalno angažovanje, kao i kako se različitim načinima komunikacije izgrađuju, prenose i održavaju odnosi moći, polova i morala unutar kulturnih grupa.

Rukovodilac: dr Jelena Čvorović

Istraživači: LJiljana Gavrilović, Miroslava Lukić-Krstanović, Miroslava Malešević, Aleksandra Pavićević, Ivan Đorđević, Srđan Radović, Vesna Trifunović, Slavoljub Gacović, Goran Štrkalj

Prvenstveni cilj projekta je da doprinese razumevanju značenja i perspektiva multiegniciteta u savremenom svetu, posebno u Srbiji i regionu Balkana /Jugoistočne Evrope, sa naglaskom na problemima egničkih manjina, njihovog pšožaja i procesa etničkih identifikacija. Istraživanje će obuhvatiti kulturne, kao i pšitičke i pravne dimenzije problema, odnosno njihovu interakciju. Pažnja bi prvenstveno bila posvećena problemima vezanim za simboličku konstrukciju i reprezentaciju manjinskih, ali i većinskih identiteta; probleme njihove homogenosti, odnosno relativnosti i višestrukosti; za pšožaj etničkih manjina, kako onih sa priznatim statusom, tako i onih osporavanih ili "nevidljivih"; interetničku komunikaciju i konflikt; odgovore etničkih grupa na savremene procese tranzicije, evropeizacije, globalizacije; odnose moći na relaciji većina — manjina, odnosno etničke grupe — država, kao i za pitanja prava manjina i odnosa pšitičke zajednice građana i egničke grupe, kojim se danas dovodi u pitan.e devegnaestovekovni koncept države i prava (suverenitet, iegitimiteg, lojalnost, samoopredeljenje...) i otvaraju se brojna pitan.a demokratskog utemeljenja konsocijacije različitih egničkih fupa u okviru jedne države / društva.

Rukovodilac: dopisni član SANU Vojislav Stanovčić

Istraživači: Mladena Prelić, Sanja Zlatanović, Mirjana Pavlović, Miroslava Lukić-Krstanović, Miroslav Niškanović, Aleksandar Krel, Gordana Blagojević, Marta Stojić, Dušan Drljača

Etnografski institut Srpske akademije nauka i umetnosti je tokom 2002. godine nastavio sa brojnim aktivnostima u vezi sa radom na novim, trogodišnjim projektima čija realizacija je otpočela u 2002. godini.

Na zahtev Ministarstva za nauku, tehnologije i razvoj Republike Srbije dati su programski ciljevi i plan rada Etnografskog instituta SANU za 2002. godinu, u okviru konkursa za fundamentalne naučnoistraživačke projekte MNTRS. Institut se prijavio sa dva projekta za koja je urađena potpuna dokumentacija i obrazloženje tema i ciljeva istraživanja. To su sledeći projekti:

1. Tradicionalna kultura Srba – sistemi predstava, obreda i socijalnih institucija (rukovodilac dr Lasta Đapović), koji se bavi monografskim proučavanjem pojedinih segmenata tradicionalne kulture i manjih geografskih celina u Srbiji i etniciteta Srba u dijaspori.

2. Savremena seoska i gradska kultura – putevi i transformacija (rukovodilac dr Dragana Radojičić), koji se bavi istraživanjima novih uslova života i oblicima tradicionalne kulture na selu i u gradu, koji su izmenjeni ili su na starim stvoreni novi.

Rad na oba projekta podrazumeva multidisciplinarni i komparativni pristup istraživanjima, a na njima radi 16 istraživača Etnografskog instituta SANU i tri penzionisana naučna savetnika. Pored istraživača, u radu na projektima angažovane su i biblioteka i stručne službe.

Ovi projekti čine okosnicu rada Instituta za naredni period.

Rad EI SANU na postojećim projektima predstavlja osnovu za buduća sondiranja i istraživanja etničke slike sadašnje Srbije, koja bi bila usmerena na predstavljanje kulturne stvarnosti i iznalaženje puteva njene stabilizacije.

Interdisciplinarni projekat "Nacionalni identitet: Predstavljanje elemenata kulture u Argentini i Srbiji; La identidad nacional: Representaciones culturales en Argentina y Serbia".

Projekat u saradnji sa Universidad de Palermo, Facultad de diseño y comunicación iz Buenos Airesa.

Etnografski institut SANU i Etnografski institut Bugarske akademije nauka (BAN) sklopili su ugovor o naučnoj saradnji za period 2009-2011, u okviru međuakademijske naučne saradnje SANU i BAN, na temu:

Svakodnevna kultura u postsocijalističkom periodu - Kulturno nasleđe i nacionalni identitet. Uporedno istraživanje u Bugarskoj i Srbiji

 

Projekat je nastavak jedne dobre tradicije saradnje koja je uz mnogo obostranog truda izgrađena u poslednjih desetak godina. Posle dugotrajnog perioda nepostojanja kontakata između dva vodeća etnološka instituta u Srbiji i Bugarskoj, krajem devedestih godina obnovljena je naučna saradnja, realizovano je nekoliko sukcesivnih akademskih projekata, čiji su rezultat šest objavljenih zbornika (3 u Bugarskoj i 3 u Srbiji), posvećenih temama važnim za etnologiju – aspekti životnog ciklusa u tradicionalnim kulturama Bugara i Srba, svakodnevna kultura socijalizma i postsocijalizma i dr.

IV srpsko'bugarska konferencija, Zrenjanin Sadašnji naučni projekat, u kome učestvuju saradnici Etnografskog instituta SANU (mr Zorica Divac, rukovodilac projekta, prof.dr Dragana Radojičić, dr Ljiljana Gavrilović, dr Miroslava Lukić-Krstanović, dr Aleksandra Pavićević, dr Lada Stevanović, mr Srđan Radović, mr Ivan Đorđević) i Etnografskog instituta sa muzejem BAN (dr Stanka Яneva, rukovodilac projekta, prof.dr Račko Popov, prof.dr Milena Benovska-Sъbkova, dr Ana Luleva, dr Valentina Vaseva , dr Ivanka Petrova, dr Galin Georgiev, dr Iva Kюrkčieva) predstavlja narednu stepenicu u uporednom izučavanju važnih procesa savremenog razvoja dve zemlje – konstruisanje nacionalnog identiteta u vezi sa kulturnim nasleđem u kontekstu evropskih integracija i globalizacije. Uporedna analiza je izuzetno korisna u ovakvom istraživanju jer pokazuje "kulturne" i "nacionalne specifičnosti" koje nisu vidljive u zatvorenim, izolovanim proučavanjima isključivo sopstvene kulture. Kao rezultat može se očekivati temeljnije poznavanje obe kulture – bugarske i srpske.

Cilj ovog projekta jeste obavljanje etnoloških istraživanja koja bi trebalo da pokažu kako se u dve balkanske zemlje, od kojih je jedna (nova) članica EZ, a druga – još uvek izvan EZ, vezuju nacionalni identitet i kulturno nasleđe. To podrazumeva višeslojnu analizu:

  • politike identiteta;
  • kulture sećanja;
  • koncipiranja "kulturnog nasleđa", koje je istorijski različito;
  • veze na makro- i mikronivou: pogled "odozdo", koji treba da otkrije kako socijalni akteri usvajaju politike i izgrađuju svoje kulture sećanja;
  • uloge kulturnog nasleđa pri konstruisanju kolektivnih identiteta i sl.

Zajednički projekat sa Etnografskim institiutom Poljske akademije nauka - Shifting Borders in Central, Eastern and South Eastern Europe.

U Tematski plan naučne međuakademijske saradnje, za period 2007-2009., SANU i Rumunske akademije nauka (RuAN) uvršćena je i tema

Etnološka istraživanja Srba u Svinjici (30 godina kasnije) / Proučavanje Rumuna u srpskom delu Banata

 

koju realizuju Etnografski institut SANU i Institut za sociološka istraživanja u Temišvaru. Saradnjom su predviđena terenska ispitivanja manjina od strane matičnih instituta, po principu bezdevizne razmene istraživača.

Institut za etnologiju i antropologiju "Mikluho Maklaj" RAN, Moskva i Etnografski institut SANU u okviru Protokola o međunarodnoj naučnoj saradnje SANU i RAN (2006-2009) sarađuje na dve teme:

1. Etnički procesi u slovenskom svetu posle 1991. godine

2. Svakodneva kultura u postsocijalističkom periodu

Planirani su sledeći oblici naučne saradnje:

  • razmena istraživača kroz studijske boravke po principu bezdeviznog reciprociteta,
  • razmena publikacija i naučnih informacija,
  • uzajamno publikovanje rezultata istraživanja,
  • izlaganje rezultata na naučnim konferencijama i
  • organizovanje naučnih konferencija posvećenih temi saradnje.

Kulturni i društveni transformacijski procesi u Srbiji i Slovačkoj

je tema novog projekta koji realizuje Etnografskog instituta SANU sa Institutom za etnologiju Slovačke akademije nauka (SAN) iz Bratislave, za period 2008-2013, a u okviru međuakademijske naučne saradnje SANU i SAN.

Saradnja je kobnkretizovanja na sledeći način:

Razmena naučnih radnika kroz studijske boravke u okviru međuakademijske razmene u periodu 2008-2013.

Razmena izabranih naučnih studija, koje će biti publikovane u Glasniku EI SANU i Slovenskom narodopisy IE SAN

Davanje instrukcija za Etnografski atlas Srbije (instrukcije će naučni radnici IE SAN pružiti EI SANU)

Pripremanje naučne konferencije na temu Kulturni i društveni transformacijski procesi u Srbiji i Slovačkoj

Rukovodioci projekta: prof dr Dragana Radojičić (EI SANU) i prof dr Gabrijela Kilijanova (Institut za etnologiju SAN)

(2012-2013) Srbi i Slovenci: iseljenici, manjina, kolektivni identiteti i pamćenje

S raspadom SFR Jugoslavije i nastankom novih država radikalno se promenio status Srba u Sloveniji i Slovenaca u Srbiji: postali su državljani novh, “etnički” konstituisanih država. Posledice ovog novog položaja su naravno primetne i u percepciji vlastitog položaja i (kulturnog) ideniteta iseljeničkih grupa koje su tema ovog istraživačkog projekta.

Identiteti i samopercepcija Srba u Sloveniji i Slovenaca u Srbiji promenljivi su, kontekstualni i podvrgnuti rekonceptualizacijama, kako zbog unutrašnje dinamike unutar isljeničkih grupa, tako i zbog odnosa pojedinačnih država prema ovim grupama. U toku 2010. godine se promenio i formalni status slovenačkih iseljenika u Srbiji, kada je Nacionalni savet priznao slovenačku narodnu manjinu u Republici Srbiji, čime je došlo do promene i njenog pravnog položaja i finansiranja.

Srbi i Slovenci imaju veze, iskustva i uspomene na zajednički život u Kraljevini Jugoslaviji i u SFRJ. One pripadaju njihovim ličnim, nacionalnim i transnacionalnim identitetima koji imaju svoje markere ili simbole – koji ih radzvajaju i spajaju. S tog stanovišta, ovaj bilateralni projekat namenjen je bavljenju odabranih tema tj. različitih načina preko kojih pojedinici i grupe Slovenaca i Srba u oba nacionalna orkuženja doživljavaju svoje nacionalne prpadnosti – slovenstvo, srpstvo, jugoslovenstvo ili nešto hibridno. Posebna pažnja projekta biće namenjena doživljavanju i označanvanju etničke/nacionalne pripadnosti, uzajamno pripisanim idenitetima i specifičnom doživljavanju jugoslovenstva pre i nakon 1991. godine.

Cilj projekta je nastavak obnovljene naučne saradnje između instituta u Ljubljani i Beogradu, s tim da smo u njega, pored Inštituta za narodopisje, uključili i slovenačku istraživačku instituciju koja se bavi migracijama (Inštitut za slovensko izseljenstvo in migracije ZRC SAZU, Ljubljana).  Dalekosežni cilj ovih istraživanja je bolje razumevanje svakodnevnih i simboličkih praksi u višenacionalnom/multikulturnom okruženju kao i  doprinos međukulturnom dijalogu. Posredan doprinos naših istraživanja može se iskoristiti u trgovini, turizmu, korektnoj upotrebi nacionalnih simbola u javnosti, kao i za protok saznanja u pedagoškoj sferi na univerzitetskom nivou, te za uticaj na druge istraživačke projekte.

Vodile projekat:

Dr Lada Stevanović

Prof. Dr Maja Godina Golija, Inštitut za slovensko narodopisije, ZRC SAZU

Rezultati projekta:

Srbi i Slovenci: migracije, susreti ljudi, ideja i ideologija u srpsko-slovenačkim odnosima, temat u GEI SANU, LXIV, 2016.

 

(2006–2007) Srbi u Sloveniji i Slovenci u Srbiji: etnološka istraživanja identiteta i pogled na stanje u struci

Tema i problem kojima smo se bavili u okviru zajedničkog projekta su Srbi u Sloveniji - etnološka istraživanja identiteta. Navedena tema sa etnološkog stanovišta zasada nije sistematski proučavana, a radi se o migracionom procesu i etničkoj grupi koja ima svoje specifičnosti kada su u pitanju Srbi van matice.

Srba u Sloveniji danas ima oko 40.000 i predstavljaju najveću manjinsku grupu u toj zemlji. Šire gledano, ova grupa se sastoji iz dva sloja: starije, istorijske enklave koja postoji od 16-og veka u selima Bele Krajine i novije struje migranata koji su se tokom dvadesetog veka nastanjivali u Sloveniji u više talasa i sa različitim motivima, tako da ne predstavljaju homogenu grupu. Položaj pripadnika srpske etničke grupe se menja od kako Slovenija postaje samostalna država. Prethodni sunarodnici i konstitutivni narodi jedne zajedničke države postaju većina, odnosno manjina čiji status u novim uslovima tek treba da se definiše i potvrdi. Ova situacija daje široke mogućnosti za proučavanje problematike konstruisanja, čuvanja i/ili gubljenja etničkog i kulturnog identiteta grupe.

Kroz rezultate ovog istraživačkog projekta želeli smo celovitije da sagledamo aktuelnu situaciju u vezi sa srpskom etničkom zajednicom u Sloveniji i da pokušamo da damo odgovore na neka od pitanja kao što su: položaj i institucionalno organizovanje Srba u Sloveniji, njihov kulturni i etnički identitet i procesi integracije, a eventualno i asimilacije u novoj sredini, kao i održavanje veza sa matičnom zemljom.

Dosadašnja saradnja uspostavljena je posredstvom Ministarstva za nauku i ehnološki razvoj Republike Srbije i Ministarstva za kulturu Slovenije na osnovu Međunarodnog bilateralnog sporazuma između Srbije i Slovenije (Sporazum o naučnoj i tehnološkoj saradnji).

Vodile projekat:

Dr Mojca Ravnik

Dr Mladena Prelić

 

(2008-2009) Kulturni i naučni kontakti: Srbi i Slovenci od 19-og do 21-og veka

Saradnja je ostvarivana kroz međusobne posete, sa ciljem terenskih istraživanja, međusobnih konsultacija, konsultovanja biblioteka, održavanja tematskih predavanja i sl. Bilateralna saradnja je podrazumevala reciprocitet u finansiranju putnih troškova i istraživačkih dana, u prvom slučaju 4X7 dana godišnje, u drugom slučaju 3X7 dana godišnje za svaku partnersku stranu.

Vodile projekat:

Dr Ingrid Slavec Gradišnik

Dr Dragana Radojičić

Rezultati projekta:

1. Monografija dr Marije Stanonik, Etnologija u pismima i slikama, kao 5. sveska edicije Životopis, EI SANU, Beograd, 2008.

2. Prva srpsko-slovenačka konferencija, kao jedna od sekcija naučnoh skupa u organizaciji EI SANU i Staro selo Sirogojno, održanog u Sirogojnu 1-3. septembra 2009. godine - 14 učesnika (5 iz Slovenije, 9 iz Srbije)

3. U 2010. Publikovani su radovi sa skupa, kao kao tematski broj časopisa Traditiones (izdanje partnerskog instituta iz Ljubljane) http://isn.zrc-sazu.si/index.php?q=sl/node/297

Etnografski institut SANU i Etnološki institut Akademije nauka Češke republike (AN ČR) iz Praga (sa odeljenjem u Brnu i Institutom evropske etnologije Masarikovog univerziteta iz Brna) sklopili su Sporazum o naučnoj saradnji i radu na zajedničkom projektu:

Društvene transformacije nakon 1989. godine (2008-2013).

Planirano je da se saradnja odvija kroz:

uzajamno publikovanje naučnih testova u glavnim časopisima Instituta

razmena naučnih radnika kroz studijske boravke u okviru međuakademijske saradnje

recipročno organizovanje naučnih konferencija i

uzajamno pozivanje na naučne konferencije pružanje pomoći EI SANU prilikom konkurisanja za evropske projekte (Etnološki Atlas i Etnološki Rečnik).

Rukovodioci projekta: prof dr Dragana Radojičić (EI SANU) i Prof dr Zdenek Uharek (Etnološki institut AN ČR), Jana Pospišilova (Etnološko odeljenje u Brnu)